Ấp Bắc (còn gọi là ấp Tân Bình) là một ấp của xã Tân Phú, huyện Cai Lậy, tỉnh Mỹ Tho (nay là tỉnh Tiền Giang) cách thành phố Mỹ Tho 17km, nằm giữa xã Tân Hội, xã Mỹ Hạnh Đông (huyện Cai Lậy) Điềm Hy (huyện Châu Thành) và Phước Lập (huyện Tân Phước). Xã có diện tích 826 hecta. Dân số 5.306 người với 1.239 hộ. Phía Đông giáp xã Điềm Hy, phía Tây giáp xã Tân Hội, xã Mỹ Hạnh Đông, phía Bắc giáp xã Mỹ Hạnh Đông và Phước Lập. Đời sống dân hầu hết làm nghề nông.

Sáng sớm ngày 02/01/1963, khi Tỉnh Ủy đang họp tại xã Hưng Thạnh (thuộc huyện Tân Phước – Tiền Giang ngày nay) thì được tin địch mở cuộc càng quét do Bộ Tư Lệnh sư đoàn 7 và chiến đoàn bảo an thuộc tiểu khu Định Tường đảm trách. Cuộc càn quét diễn ra trong phạm vi xã Tân Phú (thuộc vùng giải phóng liên hoàn nối liền hai huyện Cai Lậy và Châu Thành, tiếp giáp vùng căn cứ tỉnh) để vây diệt trung đội địa phương của ta mà chúng phát hiện đang trú quân tại đó. Điểm cụ thể mà chúng đổ quân bao vây diệt lực lượng ta là Ấp Bắc. Lực lượng của ta chỉ có đại đội 1 tiểu đoàn 514 và đại đội 1 tiểu đoàn 261. Năm giờ sáng ngày 2/1/1963, tiểu đoàn A của địch chia làm hai cánh tiến vào Ấp Bắc bị ta chặn đánh buộc chúng phải gọi tăng viện. Cùng thời gian này, trân địa công binh của ta dùng thủy lôi đánh chìm một tàu tại Vàm kinh 3 và bắn hỏng 2 chiếc khác. Đến 9g30 bọn chúng đã cho trực thăng đổ bộ xuống Ấp Bắc. Dưới sự chỉ huy của đại đội trưởng Bảy Đen, đại liên ta được lệnh nổ súng vào đội hình địch. Số chết, số bị thương, số còn lại chạy tán loạn. Địch tiếp tục tăng quân tấn công vào đội hình đại đội I/514. Đợi địch tới gần, toàn đại đội nổ súng diệt hơn 50 tên, số sống sót tháo chạy trở lại. Đến 13g30, tiểu đoàn B và xe M113 của địch mở đợt tiến công vào đội hình đại đội I/261. Tình hình lúc này khá gay go, ba xe M113 và một tốp bộ binh tiến tới sát công sự. Do địa hình lồi lõm nên hỏa lực của ta chi viện không kết quả. Trận địa có nguy cơ bị địch chọc thủng. Anh Nguyễn Văn Đừng, một tiểu đội trưởng của đại đội I/261, cùng hai bạn chiến đấu bí mật bò cặp bờ ranh rồi cả ba áp sát vào ngôi mộ cổ.

Ba chiến sĩ Nguyễn Văn Đừng, Đỗ Văn Trạch và Hùng (không biết họ) đã nấp ở ngôi mộ này cầm cự suốt, không cho địch tiến vào trận địa rồi bất ngờ nhảy lên xe M113 nén thủ pháo phá hủy một xe, diệt 5 tên địch trên xe, 2 xe còn lại hốt hoảng tháo chạy trở ra. Khi ba đồng chí quay vào công sự thì bị địch chặn đánh và đã hy sinh anh dũng. Nhân dân đặt cho tổ cái tên trìu mến và đầy tự hào Tổ gang thép Nguyễn Văn Đừng, riêng 3 chiến sĩ ấy tôn vinh Ba chiến sĩ gang thép.

Địch tiếp tục tăng quân tiến công nhiều đợt nữa và dùng máy bay L19 bay trên trận địa gọi ta ra hàng. Đích thân tên Cao Văn Viên, tư lệnh lữ đoàn dù, ngồi trên trực thăng quan sát cuộc tiến công. Tiểu đoàn dù được 16 chiếc Dacota thả xuống trận địa đại đội I/514. Đợi địch xuống thật gần, toàn đại đội nổ súng, một số tên bị tiêu diệt trên không. Ta, địch xen kẻ cách nhau từng bờ mương, liếp chuối. Bọn lính dù đứa bị mắc lủng lẳng trên ngọn cây, đứa bị kẹt trên máy nhà bị nhân dân ta phát hiện báo cho chiến sĩ tiêu diệt. Đến 20 giờ, địch tổ chức thêm một đợt tấn công nữa nhưng cũng bị ta đẩy lùi.

Mặt trân dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam đã biểu dương chiến thắng Ấp Bắc và lấy gương chiến thắng Ấp Bắc để phát động phong trào thi đua giết giặc lập công trong năm 1963. Thắng lợi Ấp Bắc có một giá trị về quân sự, chính trị rất quan trọng phá tan âm mưu của Mỹ - Diệm, phá vỡ “chiến tranh đặc biết” của Mỹ.

Kết quả trận đánh thật bi thảm đối với Mỹ - Diệm, tiêu diệt 450 tên ngụy quân Sài Gòn chết và bị thương, 3 cố vấn Mỹ chết và 4 tên khác bị thương, 8 máy bay trực thăng bị bắn hạ, 3 xe lội nước M113 bị cháy, 1 tàu chiến bị đánh chìm. Về thăm Ấp Bắc, nguyên chỉ huy phó Bộ chỉ huy quân sự TP HCM - Trần Xuân Trí đã xúc động viết nên những vần thơ, trong đó có đoạn:

Những Ấp Bắc, Củ Chi, Bến Cát

Địa danh này được Bác biểu dương

Đã rộn ràng nhưng câu ca, câu hát

Tên tuổi anh cả nước biểu dương.

Từ khi khu di tích Ấp Bắc được khành thành đến nay đã đón hàng ngàn lượt du khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu. Đay cũng là nơi giáo dục cho học sinh trong tỉnh về truyền thống đấu tranh bất khuất của tổ tiên trong sự nghiệp giữ nước. Rời khu di tích, nhìn hai bên đường, chúng tôi không khỏi vui mừng trước những cánh đồng lúa trĩu hạt, những rẫy dưa chi chít quả căng tròn. Lát đát trên cánh đồng, nhiều mô hình bằng xi măng xác máy bay, xe M113 bốc cháy. Tất cả như minh chứng cho một sức sống mới trên mảnh đất anh hùng.